Almanya, Kara yıllar

Yapıtlar, genel olarak Dışavurumculukla içiçe ya da dirsek temasında ürün vermiş sanatçılardan seçilmiş. Desen, gravür, litografi ağırlıklı parçalara onların gücüne erişemeyen bir avuç yağlıboya tablo eklenmiş. Yan unsurları savsaklamıyor müze yöneticileri ve küratörler: Afişti, kitap kapağıydı, küçük ekranlardan izlenebilen belgeseller ile I. Dünya Savaşı ve yıkım yılları göz önüne apaçık seriliyor.

Müzegezerlerle ilgili bir ayrıntı: Hemen her sergide bunu gözlemliyorum, bir noktada kalabalık toplanmışsa orada kesinkes hareketli görüntü var demek. Televizyonun yarattığı sert iptilânın sonuçları bunlar; insanlar, hareketsiz görüntüleri kafalarında harekete çevirmeyi sanırım unuttular.

Dönemin büyük ustalarının daha çok minör işlerinden oluşuyor “Almanya, Kara Yıllar”: Otto Dix, Grozs, Beckmann, Hecker başı çekiyor, minör işler ama, gene de majörleri toplanmış biraraya: Beckmann’ın onbeş parçalık “Cehennem” gravürleri örneğin.
I. Dünya Savaşı’nın ölçülmez kayıplar hanesinde, o amansızın amansızı savaştan artanların nasıl görünmez bir önem taşıdığını belgeliyor sergi: Yüzü gözü parçalanmış, kolu bacağı kopmuş, kör ya da sağır olmuş şanlı askerlerini Almanya, savaş sonrasında kendi yazgılarına terk etmiş. Sefil bir yaşam tablosu. Üniformalı sakatların dilencilikle ayakta durmaya çalıştığı Berlin sokakları. Dix’in, Grozs’un kara mizahı en üst perdeye çektiği karakalem çalışmalarında iki cephe çıkıyor karşımıza: Sözümona soylu gerekçelerle savaş alanına sürülen dar ve orta gelirli ailelerin çocuklarından elde kalan yıkıntı insanlar, bir de savaş zenginleri, semirdikçe semirmiş, kan ve barut üzerinden servet devşirmiş olanlar.

“Almanya, Kara Yıllar”ın gücü burada: Bir(inci) Dünya Savaşı’nın sonuçları nasıl öteki savaşın temelini yaratmış, adım adım izleniyor.

Özellikle Dix ve Grozs, yerli yerine oturtulması gereken yaratıcılar. XIX. yüzyılda, Daumier’nin karikatür ve desenleriyle başlayan muhalif, burjuva değerleri karşısında sapına kadar eleştirel bir çizginin sürdürücüsü olmuşlar. Tanıklıkları, bugün Sanat’ın yitirme yoluna gittiği bir tavır alışla biçimlenmiş. Gerçekçiler gibi yansıtmakla yetinmemişler ama, yorum yanları ağır basmış. İflâs etmiş bir toplumsal yapılanmaya, yitip gitmiş bireylerin dünyasına kalemi ya da fırçayı hançer üslûbuyla sokmayı başarmışlar.

Bugün, Yerküre, daha iyi bir durumda sayılamaz. Neden, kafasını başka yönlere çevirmeyi yeğliyor Sanat, Edebiyat? Buradaki işini devraldıklarına inandığı için mi? Savaş muhabirliğinin, fotoğrafçılığının, filmlerin kapsadığı bir alan olmasının, kalmasının en doğru görev paylaşımı olduğu kesin, geridönüşsüz doğru mu?
Bu sorular, çağdaş sanat bağlamında Beuys’tan Boltanski’ye karşımıza çıkan, Kiefer’in ya da Baselitz’in yapıtlarından tanıdığımız tavır alışları görmezlikten geldiğim için değil. Tam tersine, son Bienal de göstermişti, ciddi bir siyasal boyut sözkonusu günümüz sanatında. Nedir, öyleyse, Beckmann’ın ve Dix-Grozs ikilisinin minör eserlerinde bile gelip yüzümüze çarpan, bugün eksikliğini duyduğum boyut?

“Almanya, Kara Yıllar” sergisinden, bir defa daha, insanolma halinden utanmış çıktım, sokaktakilerin yüzlerine, yüzlerinin arkasına, indirimli satış haftası başladığı için cinnete kapılmış, dükkânlarda hemcinslerini çiğnemeye, parçalamaya hazır hale gelmiş tükenmiş insanlara baktım ve bugün bana eksik görünenin bir tür metafizik boyut olduğuna vardım.

“Almanya, Kara Yıllar” sergisinde, üstelik, güçlü bir çağdaş misafir vardı: Ilya Kabakov’un SSCB yıllarını hırpalayan “Mutfak” çalışması gerçekten de tokat gibi bir yapıttı o Rus sefâleti, on odalı eski burjuva evlerinde seksen kişinin yaşadığı ve mutfağı paylaştıkları yılgı tablosu, bugün Rusya’da yaşanan sefâletten neden ayrılsındı ki?

Sanat ille de huzur kaçırmıyor, biliyoruz: “Kara Yıllar” yerine, meyve sebze kralı Arcimboldo’nun sergisine gidenlerin yüzünde güller açıyor.

Enis Batur’un önceki yazıları

Fransız kültürü gerçekten öldü mü?